Czarnogóra atrakcje – TOP 10 miejsc, które musisz zobaczyć
Czarnogóra potrafi zaskoczyć, bo na małej przestrzeni masz naprawdę dużo różnorodności. Jednego dnia możesz odpoczywać nad Adriatykiem, a następnego zrobić widokowy trekking w górach albo pojechać nad jezioro. To kierunek dla każdego: rodzin z dziećmi, fanów historii, miłośników natury i osób, które lubią zbaczać z utartych tras.
W tym wpisie zebraliśmy nasze subiektywne najpiękniejsze miejsca w Czarnogórze – TOP 10 atrakcji, które realnie zrobiły na nas wrażenie i które najczęściej polecamy. Przy każdym punkcie znajdziesz też link do pełnego przewodnika, jeśli chcesz wejść w temat głębiej. Jeśli zastanawiasz się, co zobaczyć w Czarnogórze, to tutaj masz gotową listę na start. Lecimy!
Planujesz zwiedzać Czarnogórę objazdowo? Przy takich miejscach jak Durmitor, kanion Tary, Ostrog, Jezioro Szkoderskie czy Biogradska Góra samochód mocno ułatwia podróż. Zobacz nasz poradnik: Wynajem auta Czarnogóra — poradnik dla turystów . My najczęściej porównujemy oferty przez DiscoverCars , a jako alternatywę warto sprawdzić też Localrent , szczególnie jeśli szukasz lokalnych wypożyczalni.
Czarnogóra atrakcje — co warto zobaczyć na pierwszy wyjazd?
Jeśli jedziesz do Czarnogóry pierwszy raz, najlepiej połączyć trzy rzeczy: Zatokę Kotorską, wybrzeże z Budvą, Sveti Stefan oraz góry Durmitoru. To właśnie ten zestaw daje najlepszy obraz kraju — morze, stare miasta, punkty widokowe, plaże, monastyry i dziką przyrodę.
Poniżej znajdziesz listę miejsc, które naszym zdaniem warto zobaczyć w pierwszej kolejności. Nie wszystkie trzeba odwiedzić podczas jednej podróży, ale jeśli planujesz trasę po Czarnogórze, to właśnie od nich warto zacząć.
Zatoka Kotorska — najpiękniejsza trasa widokowa w Czarnogórze
Zatoka Kotorska to jedno z najbardziej widowiskowych miejsc w Czarnogórze. Woda, góry, kamienne miasteczka i droga poprowadzona tuż przy brzegu sprawiają, że sama jazda wokół zatoki jest atrakcją. To miejsce, gdzie warto się nie spieszyć, zatrzymywać na punktach widokowych i zjeżdżać do małych miejscowości po drodze.
Najpopularniejsze punkty nad zatoką to Kotor, Perast, Dobrota, Risan i Herceg Novi, ale największy urok często kryje się pomiędzy nimi. Po drodze mijasz stare domy, małe przystanie, cerkwie, kawiarnie nad wodą i miejsca, w których można po prostu usiąść i patrzeć na zatokę.
Jeśli zwiedzasz Czarnogórę samochodem, Zatoka Kotorska powinna być jednym z obowiązkowych punktów trasy. Trzeba jednak pamiętać, że w sezonie ruch bywa tu duży, a przejazdy zajmują więcej czasu, niż pokazuje mapa.
Praktycznie: na sam przejazd wokół zatoki warto przeznaczyć minimum pół dnia. Jeśli chcesz połączyć Kotor, Perast i kilka punktów widokowych, najlepiej zaplanować cały dzień.
Planujesz zwiedzanie Zatoki Kotorskiej? Zajrzyj do naszego przewodnika: Zatoka Kotorska – co zobaczyć i gdzie się zatrzymać .
Park Narodowy Durmitor i Czarne Jezioro
Durmitor pokazuje zupełnie inną twarz Czarnogóry. Zamiast plaż i kamiennych miasteczek są tu góry, lasy, jeziora polodowcowe, szlaki i surowe krajobrazy. To jedno z najlepszych miejsc w kraju dla osób, które lubią naturę, trekking i spokojniejsze tempo podróży.
Najłatwiej dostępną atrakcją Durmitoru jest Czarne Jezioro, położone niedaleko Žabljaka. Można obejść je spacerem, odpocząć nad brzegiem albo potraktować jako punkt startowy do dalszych tras. Nawet jeśli nie planujesz wymagającego trekkingu, Durmitor warto zobaczyć przynajmniej dla samego kontrastu z wybrzeżem.
Najlepiej zostać w okolicy minimum jedną noc. Przyjazd z wybrzeża tylko na kilka godzin jest możliwy, ale męczący i mało praktyczny. Góry zasługują tu na spokojniejsze zwiedzanie.
Praktycznie: na Czarne Jezioro wystarczą 2–3 godziny. Na Durmitor warto przeznaczyć minimum 1 pełny dzień, a najlepiej 2–3 dni, jeśli chcesz zrobić szlaki.
Jeśli planujesz góry w Czarnogórze, sprawdź nasz przewodnik: Durmitor (Czarnogóra) – atrakcje i najciekawsze miejsca .
Kanion Tary i most Đurđevića Tara
Kanion Tary to jedna z największych naturalnych atrakcji Czarnogóry. Głęboki przełom rzeki, strome ściany, zielono-niebieska woda i słynny most Đurđevića Tara sprawiają, że to miejsce robi ogromne wrażenie nawet wtedy, gdy zatrzymasz się tu tylko na krótki postój.
Najbardziej znanym punktem jest właśnie most nad Tarą. Można przejść się po nim pieszo, zrobić zdjęcia kanionu i skorzystać z punktów widokowych po obu stronach. W sezonie działają tu też atrakcje dodatkowe, m.in. zjazdy tyrolką nad kanionem i spływy raftingowe.
Kanion Tary najlepiej połączyć ze zwiedzaniem Durmitoru i noclegiem w Žabljaku. Wtedy trasa ma sens logistycznie i nie zamienia się w całodniową jazdę z wybrzeża.
Praktycznie: na most i punkty widokowe wystarczy około godziny. Jeśli planujesz rafting, zarezerwuj większą część dnia.
Budva — Stare Miasto, plaże i nadmorski klimat
Budva to jeden z najpopularniejszych kurortów w Czarnogórze. Ma dwie twarze: z jednej strony zabytkowe Stare Miasto z kamiennymi uliczkami i murami, z drugiej nowoczesny, wakacyjny kurort z plażami, restauracjami, hotelami i intensywnym życiem wieczornym.
Najprzyjemniejsza część Budvy to starówka położona tuż nad morzem. Warto wejść w boczne uliczki, przejść się po murach, zajrzeć na małe place i zejść na jedną z plaż znajdujących się tuż obok Starego Miasta. Widok na kamienne mury i Adriatyk to jeden z klasycznych obrazków z czarnogórskiego wybrzeża.
Budva nie każdemu przypadnie do gustu, szczególnie w szczycie sezonu, gdy robi się głośna i zatłoczona. Mimo to przy pierwszym wyjeździe do Czarnogóry warto ją zobaczyć, choćby po to, żeby porównać ją z bardziej kameralnym Kotorem, Perastem czy Petrovacem.
Praktycznie: na Stare Miasto w Budvie wystarczą 2–3 godziny. Jeśli chcesz połączyć zwiedzanie z plażą, zaplanuj pół dnia albo cały dzień.
Szukasz planu na wybrzeże? Zobacz nasz przewodnik: Budva – atrakcje, plaże i noclegi .
Sveti Stefan — najbardziej pocztówkowe miejsce w Czarnogórze
Sveti Stefan to jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w Czarnogórze. Mała wyspa połączona z lądem wąską groblą, kamienne domy z czerwonymi dachami i turkusowa woda tworzą widok, który regularnie pojawia się w przewodnikach, folderach i reklamach kraju.
Dziś sama wyspa jest miejscem ekskluzywnym i dostęp do niej bywa ograniczony, ale największą atrakcją i tak jest widok z zewnątrz. Najlepiej zatrzymać się przy punkcie widokowym nad Sveti Stefanem albo zejść w okolice plaży, skąd dobrze widać całą wyspę.
To nie jest miejsce na długie zwiedzanie, ale jako krótki przystanek na trasie między Budvą a Petrovacem sprawdza się świetnie. Szczególnie warto przyjechać tu rano albo przed zachodem słońca, gdy światło najlepiej wydobywa kolory wybrzeża.
Praktycznie: na Sveti Stefan wystarczy 30–60 minut, chyba że planujesz plażowanie. To idealny krótki przystanek podczas zwiedzania wybrzeża.
Jezioro Szkoderskie i rejs z Virpazaru
Jezioro Szkoderskie to największe jezioro na Bałkanach i jedno z najspokojniejszych miejsc, jakie można zobaczyć podczas podróży po Czarnogórze. Zamiast gwaru kurortów są tu trzciny, ptaki, łodzie, małe wioski i szerokie krajobrazy, które najlepiej ogląda się z wody.
Najpopularniejszą bazą wypadową jest Virpazar. To właśnie stąd rusza wiele rejsów po jeziorze. Taka wycieczka pozwala zobaczyć zatoczki, lilie wodne, ptaki i fragmenty jeziora, do których trudno dotrzeć samochodem. Sam Virpazar jest niewielki, ale dobrze sprawdza się jako punkt startowy.
Jezioro Szkoderskie warto dodać do trasy, jeśli chcesz odpocząć od intensywnego zwiedzania miast i wybrzeża. To dobra atrakcja zarówno na pół dnia, jak i na spokojniejszy dzień z rejsem, obiadem i punktami widokowymi.
Praktycznie: na krótki rejs i spacer po Virpazarze zaplanuj 3–4 godziny. Jeśli chcesz objechać punkty widokowe nad jeziorem, zarezerwuj cały dzień.
Park Narodowy Biogradska Góra — jezioro, las i góry
Biogradska Góra to jeden z mniej oczywistych, ale bardzo wartościowych punktów na mapie Czarnogóry. Park słynie z jeziora Biogradskiego, gęstych lasów i górskiego krajobrazu. To świetna alternatywa albo uzupełnienie Durmitoru, szczególnie jeśli jedziesz przez północną część kraju.
Najłatwiejszą atrakcją jest spacer wokół jeziora. Trasa nie jest trudna, a pozwala poczuć klimat parku bez konieczności planowania długiego trekkingu. Dla bardziej aktywnych są też dłuższe szlaki prowadzące w wyższe partie gór.
Biogradska Góra jest dobrym wyborem dla osób, które chcą zobaczyć zieloną, spokojniejszą Czarnogórę. Najlepiej połączyć ją z Kolašinem albo trasą między Podgoricą, Durmitorem i północą kraju.
Praktycznie: na spacer wokół jeziora zaplanuj około 1,5–2 godziny. Na dłuższe szlaki warto przeznaczyć cały dzień.
Jeśli lubisz naturę i jeziora, sprawdź też nasz wpis: Park Narodowy Biogradska Gora – co warto zobaczyć? .
Monastyr Ostrog — jedno z najważniejszych miejsc w Czarnogórze
Monastyr Ostrog to jedno z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych w Czarnogórze i zarazem jedna z najbardziej niezwykłych atrakcji kraju. Biały klasztor wbudowany w pionową skałę robi ogromne wrażenie już z daleka, a z bliska wygląda niemal nierealnie.
To miejsce ma przede wszystkim charakter religijny, dlatego warto pamiętać o odpowiednim zachowaniu i stroju. Nawet jeśli nie interesujesz się tematyką sakralną, Ostrog warto zobaczyć ze względu na położenie, atmosferę i skalę samej budowli.
Dojazd do monastyru wymaga trochę cierpliwości, bo droga jest kręta i miejscami wąska. Najlepiej nie planować tej atrakcji w pośpiechu, szczególnie w sezonie albo w dni świąteczne, gdy przyjeżdża tu wielu pielgrzymów.
Praktycznie: na zwiedzanie Ostroga zaplanuj 1–2 godziny, ale z dojazdem z wybrzeża robi się z tego większa część dnia.
Jeden z najbardziej niezwykłych klasztorów w kraju? Zobacz nasz przewodnik: Monastyr Ostrog – klasztor w Czarnogórze .
Monastyr Morača — dobry przystanek w drodze przez kanion
Monastyr Morača to jedno z tych miejsc, które świetnie sprawdzają się jako przystanek w trasie. Leży przy drodze prowadzącej przez malownicze okolice rzeki Morača, dlatego łatwo włączyć go do planu podczas przejazdu między Podgoricą, Kolašinem, Durmitorem albo północą kraju.
Sam monastyr nie jest duży, ale ma spokojną atmosferę i piękne położenie. Warto zatrzymać się tu choćby na krótki spacer, chwilę odpoczynku i zobaczenie jednego z ważniejszych zabytków sakralnych Czarnogóry.
To nie jest atrakcja, dla której większość osób będzie planować osobny dzień, ale jako punkt po drodze sprawdza się bardzo dobrze. Szczególnie jeśli chcesz urozmaicić dłuższy przejazd przez góry.
Praktycznie: na Monastyr Morača wystarczy 30–60 minut. Najlepiej potraktować go jako przystanek w trasie, a nie główny cel dnia.
Jeśli lubisz trasy z widokami, sprawdź nasz wpis: Kanion Morača – trasa widokowa w Czarnogórze .
Stary Bar — ruiny, historia i spokojniejsza strona Czarnogóry
Stary Bar to świetny wybór, jeśli chcesz zobaczyć mniej oczywistą część Czarnogóry. Zamiast kurortu nad morzem znajdziesz tu ruiny dawnego miasta, kamienne uliczki, mury, widoki na góry i spokojniejszy klimat niż w Budvie czy Kotorze.
Najciekawsza jest twierdza i teren starego miasta, po którym można spacerować bez większego pośpiechu. W okolicy są też restauracje, kawiarnie i sklepiki, dzięki czemu Stary Bar dobrze sprawdza się jako półdniowy przystanek podczas zwiedzania południa kraju.
To miejsce warto dodać do planu, jeśli jedziesz w stronę Ulcinja albo chcesz zobaczyć coś więcej niż najbardziej popularne atrakcje nad Zatoką Kotorską. Stary Bar ma inny klimat i pokazuje bardziej historyczną, spokojniejszą stronę Czarnogóry.
Praktycznie: na Stary Bar wystarczą 2–3 godziny. Najlepiej połączyć go z Barem, Ulcinjem albo przejazdem wzdłuż południowego wybrzeża.
Czarnogóra plan zwiedzania — trasa na 7 i 14 dni
Czarnogóra wygląda na mapie na mały kraj, ale przy planowaniu trasy łatwo się przeliczyć. Przejazdy przez góry, korki nad Zatoką Kotorską i kręte drogi sprawiają, że nie warto upychać wszystkiego w kilka dni.
Na pierwszą podróż najlepiej zaplanować minimum tydzień. W 7 dni zobaczysz najważniejsze atrakcje Czarnogóry: Zatokę Kotorską, Kotor, Budvę, Sveti Stefan, Jezioro Szkoderskie i Durmitor. Jeśli masz 14 dni, możesz zwiedzać spokojniej, dodać południe kraju, Biogradską Górę, Ostrog, Monastyr Morača i mniej oczywiste miejsca na północy.
Poniżej znajdziesz dwa gotowe warianty trasy: intensywny plan na 7 dni i spokojniejszy plan na 14 dni.
Jeśli masz tylko tydzień, skup się na największych atrakcjach i nie próbuj objechać całego kraju. Najlepszy układ to Zatoka Kotorska, wybrzeże, Jezioro Szkoderskie i Durmitor.
Plan podróży po Czarnogórze – 7 dni
- Dni 1–2: Zatoka Kotorska – Kotor, spacer po Starym Mieście, wejście na punkt widokowy, Perast i krótki rejs na Wyspę Matki Boskiej na Skale.
- Dzień 3: Budva i Sveti Stefan – Stare Miasto w Budvie, plaża Mogren, punkt widokowy na Sveti Stefan i przejazd wybrzeżem w stronę Petrovaca.
- Dzień 4: Jezioro Szkoderskie – rejs z Virpazaru, punkt widokowy Pavlova Strana i spokojniejszy dzień po intensywnym zwiedzaniu wybrzeża.
- Dni 5–6: Park Narodowy Durmitor i Kanion Tary – Žabljak jako baza, spacer wokół Czarnego Jeziora, most Đurđevića Tara i punkty widokowe w górach.
- Dzień 7: Powrót przez Ostrog albo Lovćen – w zależności od lotniska i kierunku przejazdu możesz wybrać Monastyr Ostrog albo Park Narodowy Lovćen z mauzoleum i panoramą gór.
Ten plan jest intensywny, ale pozwala zobaczyć najważniejsze atrakcje Czarnogóry podczas pierwszej podróży: Zatokę Kotorską, wybrzeże, Jezioro Szkoderskie, Durmitor i Kanion Tary.
Jeśli masz 14 dni, Czarnogóra zaczyna się robić naprawdę ciekawa. Możesz zwolnić tempo, zostać dłużej w górach, zobaczyć południe kraju i dodać miejsca, które przy tygodniowym wyjeździe zwykle wypadają z planu.
Plan podróży po Czarnogórze – 14 dni bez pośpiechu
- Dni 1–2: Zatoka Kotorska – Kotor, mury miejskie, Perast, rejs po zatoce, Dobrota i punkty widokowe nad zatoką.
- Dni 3–4: Budva, Sveti Stefan i Petrovac – Stare Miasto w Budvie, plaże Mogren i Jaz, widok na Sveti Stefan oraz spokojniejszy Petrovac.
- Dni 5–6: Jezioro Szkoderskie – rejs z Virpazaru, Pavlova Strana, lokalne wina, punkty widokowe i nocleg w okolicy jeziora.
- Dni 7–10: Park Narodowy Durmitor i Kanion Tary – Žabljak jako baza, Czarne Jezioro, szlaki piesze, most Đurđevića Tara, punkty widokowe i spokojniejszy czas w górach.
- Dzień 11: Monastyr Ostrog – zwiedzanie jednego z najważniejszych miejsc w Czarnogórze i przejazd w stronę centralnej części kraju.
- Dzień 12: Kanion Morača i Monastyr Morača – widokowa trasa przez kanion, krótki postój przy monastyrze i przejazd w stronę Kolašina.
- Dni 13–14: Park Narodowy Biogradska Góra – spacer wokół Jeziora Biogradskiego, relaks w górach, przejazd przez górskie wsie i powrót.
Ten wariant jest lepszy, jeśli chcesz zobaczyć Czarnogórę spokojniej i nie spędzać każdego dnia głównie za kierownicą. W 14 dni możesz połączyć wybrzeże, góry, jeziora, monastyry i mniej oczywiste miejsca na północy kraju.
Ile dni potrzeba na zwiedzanie Czarnogóry?
Na pierwszą podróż po Czarnogórze warto zaplanować minimum 7 dni. Tydzień pozwala zobaczyć najważniejsze atrakcje kraju: Zatokę Kotorską, Kotor, Perast, Budvę, Sveti Stefan, Jezioro Szkoderskie, Durmitor i kanion Tary. Będzie to jednak dość intensywna trasa, szczególnie jeśli chcesz połączyć wybrzeże z górami.
Najwygodniejszy wariant to 10–14 dni. Wtedy można zwiedzać Czarnogórę spokojniej, bez codziennego pakowania walizek i długich przejazdów. Przy dwóch tygodniach warto dodać Stary Bar, Ulcinj, Biogradską Górę, Monastyr Ostrog, Monastyr Morača, Lovćen albo mniej oczywiste miejsca na północy kraju.
Jeśli masz mniej niż tydzień, najlepiej nie próbować objechać całej Czarnogóry. Przy krótszym wyjeździe skup się na jednym regionie: Zatoce Kotorskiej, wybrzeżu albo Durmitorze. Dzięki temu zobaczysz mniej miejsc, ale podróż będzie dużo przyjemniejsza.
Planujesz wyjazd do Czarnogóry? Zanim ułożysz trasę zwiedzania, sprawdź też nasz praktyczny poradnik o dokumentach, walucie, płatnościach, internecie, cenach, dojeździe i bezpieczeństwie: Czarnogóra — informacje praktyczne . To dobre uzupełnienie tego wpisu, jeśli chcesz przygotować podróż bez stresu.
Ubezpieczenie do Czarnogóry — czy warto je mieć?
Czarnogóra nie należy do Unii Europejskiej, więc przed wyjazdem warto pomyśleć o dobrym ubezpieczeniu turystycznym. Przy klasycznym zwiedzaniu może wydawać się to dodatkiem, ale jeśli planujesz wynajem auta, trekking w Durmitorze, rafting na Tarze, wycieczki w góry albo dłuższą trasę objazdową, polisa daje dużo większy spokój.
Przy wyborze ubezpieczenia zwróć uwagę przede wszystkim na koszty leczenia, assistance, ratownictwo górskie, OC w życiu prywatnym i zakres aktywności. W Czarnogórze łatwo połączyć plażowanie ze zwiedzaniem gór, dlatego najtańsza podstawowa polisa nie zawsze będzie najlepszym wyborem.
Czarnogóra atrakcje – podsumowanie
Czarnogóra to jeden z tych krajów, które potrafią zaskoczyć już podczas pierwszej podróży. Na niewielkiej powierzchni masz morze, góry, kaniony, jeziora, stare miasta, monastyry i widokowe trasy, które spokojnie mogłyby wystarczyć na dużo większy kraj.
Jeśli jedziesz pierwszy raz, najlepiej zacząć od klasyków: Zatoki Kotorskiej, Kotoru, Perastu, Budvy, Sveti Stefana, Jeziora Szkoderskiego, Durmitoru i kanionu Tary. Ten zestaw najlepiej pokazuje, jak różnorodna jest Czarnogóra i dlaczego warto potraktować ją jako kraj objazdowy, a nie tylko kierunek na plażowe wakacje.
Przy tygodniowym wyjeździe trzeba dobrze wybrać priorytety i nie upychać wszystkiego na siłę. Przy dwóch tygodniach Czarnogóra pokazuje znacznie więcej: spokojniejsze południe, monastyry, górskie drogi, Biogradską Górę, Kanion Pivy i mniej oczywiste miejsca na północy kraju.
Naszym zdaniem Czarnogóra jest idealna dla osób, które lubią łączyć zwiedzanie z naturą. Jednego dnia możesz spacerować po kamiennych uliczkach Kotoru, drugiego płynąć po Jeziorze Szkoderskim, a kolejnego iść szlakiem w Durmitorze. I właśnie w tym połączeniu jest największa siła tego kraju.
ℹ️ FAQ – Najczęściej zadawane pytania – Czarnogóra co zobaczyć
➡ Ile czasu potrzeba, żeby zobaczyć nasze TOP 10 atrakcji Czarnogóry?
Minimum tydzień, ale najlepiej zaplanować 12–14 dni, żeby nie jechać w biegu i mieć czas na odpoczynek wśród natury i nad Adriatykiem.
➡ Czy warto zwiedzać Czarnogórę samochodem?
Zdecydowanie tak – własne auto (lub wynajęte) daje największą swobodę, szczególnie przy mniej dostępnych atrakcjach jak Durmitor, Monastyr Morača czy Biogradska Góra.
➡ Jakie są najpiękniejsze miejsca w Czarnogórze?
Zatoka Kotorska, Durmitor, Kanion rzeki Tara i Morača to nasz TOP, ale dla nas cała Czarnogóra jest przepiękna – w końcu to nasz kraj nr 1 w Europie.
➡ Czy Czarnogóra jest dobra na rodzinne wakacje?
Tak! Są tu zarówno plaże, jak i spokojne parki narodowe. Budva, Virpazar i okolice Kotoru to miejsca przyjazne dzieciom i rodzinom.
➡ Kiedy najlepiej jechać do Czarnogóry?
Najlepsze miesiące to maj, czerwiec i wrzesień – pogoda jest świetna, ale nie ma jeszcze tłumów. Lipiec i sierpień to szczyt sezonu.
✍️ O autorach: Agata i Paweł z Apetyt na Podróż
Wszystkie opisane miejsca odwiedziliśmy osobiście, a wskazówki powstały na podstawie realnych podróży i własnych doświadczeń.
ℹ️ Piszemy prosto, praktycznie i bez sponsorowanych opinii — z myślą o łatwym planowaniu wyjazdów.
Poznaj nas bliżej 👉 O nas
*Mała prośba – jeśli uważasz, że artykuł ”Czarnogóra atrakcje” jest pomocny i chciałabyś/chciałbyś nam wynagrodzić pracę nad blogiem, a zamierzasz wynająć auto, kupić bilet przez aplikację czy zarezerwować nocleg to skorzystaj z linków w tym artykule (linki afiliacyjne). Ty zapłacisz dokładnie tyle samo, a my dostaniemy od danej strony drobną prowizję, motywującą nas do dalszego rozwijania bloga.
Dziękujemy z góry!